Kazak halkı için Bata (dua ve hayır duası/lütuf verme geleneği), sadece bir temenni dizisi değil; yüzyıllar boyunca şekillenmiş manevi bir kod ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir ahlak okuludur. Bir aksakalın sofrada dile getirdiği tek bir kelime, kimi zaman tüm bir neslin yönünü belirlemiş, gençlere güç ve ruh vermiştir. Kazak atasözünün de belirttiği gibi: “Toprak yağmurla, halk ise hayır duasıyla yeşerir.”
Etimolojik olarak Arapça “fatiha” kelimesine dayandırılsa da Bata, Kazakların kadim Türk kültürü ve göçebe yaşam tarzıyla yoğrularak özgün bir kimlik kazanmıştır. Geleneksel yaşamda sofra sonrasında, uzun yola çıkmadan önce, bir işe başlarken, düğünlerde ve doğumda mutlaka Bata istenirdi. Büyük devlet adamları, ozanlar ve bilge aksakallardan Bata almak büyük bir onur sayılırdı. Nitekim Abilay Han’ın Şakşak Janibek’ten, Abay’ın Şöje ve Böjey’den, Jambıl’ın ise Süyünbay’dan Bata alarak yola çıktığı bilinmektedir.
Günümüzde bu gelenek yeniden canlanırken, kültürel mirası korumak ile onu dönemin gereklerine uydurmak arasındaki hassas denge önem kazanmaktadır. Ankara ve Astana’da düzenlenen yarışmalarda dereceler alan master bata-şair ve araştırmacı Parmenbek Jumabayulı, Bata’nın yaşayan bir gelenek olarak kalabilmesi için dikkat edilmesi gereken hususları şöyle özetlemektedir:
Yaşayan Bir Sanat Olarak Uyarlayabilmek
Bata, geçmişin kopyalanıp ezberden okunacağı donmuş bir metin değildir. Eski dönemlerde söylenen “Sürün bol sütle dolsun, kışın sıkıntısız geçsin” biçimindeki dualar, göçebe yaşamın doğal bir sonucuydu. Ancak şehirde büyüyen, teknoloji veya bilimle uğraşan modern bir gence aynı kalıplarla dua etmek durumun ruhuyla bağdaşmamaktadır. Ataların dualarını saygıyla korurken, içeriği günümüzün mesleklerine, yaşam koşullarına ve toplumun ihtiyaçlarına göre güncellemek gerekir.
Ezberci Metinler Yerine Samimiyet ve İrtical
Bata’nın değeri kelimelerin çokluğu veya süresiyle değil, kalpten kopup gelmesiyle ölçülür. Bir büyüğün uzun ve anlaşılmaz metinleri kitaptan okumaya çalışması veya ezberden monoton bir şekilde sıralaması Bata’nın manevi ağırlığını zedeler. Asıl olan; anlaşılır, öz, samimi ve ortamın ruhuna uygun temennilerde bulunmaktır.
Zamanın Ruhunu ve İhtiyacını Yakalamak
Günümüz dünyasında gençlere dürüstlük, bilim, ülkeye hizmet, aile huzuru ve mesleki başarı temenni eden dualar kültürel bağlamı daha güçlü kılar. Bata’yı veren kişinin de sözlerinin ağırlığına uygun bir duruş ve itibar sahibi olması gerekir.
Bata; iyiliği, birliği ve doğruluğu rehber edinen canlı bir gelenektir. Biçimsel kalıpların ötesine geçip özündeki manevi anlamı koruduğumuz sürece, toplumu bir arada tutan en güçlü köprülerden biri olmaya devam edecektir.
Yorum yazabilirsiniz