Kazak Hanlığı döneminde resmi istatistikler olmasa da, göçebe toplum kendi nüfusunu tahmin etmeyi başarıyordu. Tarih profesörü Bereket Karibaev’e göre, halk ulus, ru ve şanırağ gibi birimler üzerinden nüfusu hesaplıyordu; bu yöntem göçebe yaşamına uygun, pratik bir demografik sistem sunuyordu.
Sistem temel olarak ulus birimine dayanıyordu. Bir ulus, yalnızca bir bölge değil, belirli sayıda aileyi kapsayan bir yönetim birimiydi. Kaynaklara göre, bir ulusta yaklaşık 10 bin hane bulunuyordu ve her hane ortalama 6 kişiden oluşuyordu. Buna göre bir ulusun nüfusu 50–80 bin kişi arasında değişiyordu; modern ölçütlerle bu bir ilçeye denk geliyordu.
Tarihçi, Kazak halkının ilk büyük nüfus referansının Kasım Han dönemi (15.–16. yüzyıl) sırasında geldiğini belirtiyor. O dönemde Kazakların sayısı bir milyonu aşmış, toprakları Irtiş’ten Volga’ya, Tobol’dan Sırderya’ya kadar uzanmıştı. Bu sayı, üç büyük ulus (Mangıt, Şiban, Orda-Ejen) toplamından oluşuyordu.
19.yüzyılda Rus araştırmacılar, hâlâ Kazak nüfusunu hane sayısına göre tahmin ediyordu. 1897’de yapılan ilk resmî sayımda Kazak nüfusu yaklaşık 4,5 milyon olarak kaydedildi; ancak geleneksel inançlar nedeniyle bazı aileler ve kabileler sayılmamıştı.
Karibaev’e göre nüfus sayımı, yalnızca merak için değil, aynı zamanda yönetim ve askerî planlama için de hayati öneme sahipti. Kazaklar, sayım yaparken kesin rakamlar yerine topluluk birimlerini ve aileleri esas alıyor, böylece göçebe yaşamın zorluklarına uygun bir sistem geliştirmişlerdi.
Yorum yazabilirsiniz